راهکارها و ساز و کارهای افزایش عبور کالا و مسافر از کشور-ترانزیت

اهمیت و ضرورت توجه به ترانزیت

قلمرو ایران همواره یکی از مسیرهای مهم مبادله کالا و تجارت بین‌المللی بوده و در این زمینه از قدمتی سه هزار ساله برخوردار است. سوابق تاریخی نشان می‌دهد که راه ابریشم در سده‌های قبل از میلاد، علاوه بر آنکه یکی از قدیمی‌ترین مسیرهای مبادله کالاهای تجاری بین شرق و غرب بوده، نقش مهمی در تبادل دانش و فرهنگ بین تمدن‌های شرق و غرب داشته است. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، که یک حادثه سیاسی- جغرافیایی محسوب می‌شود، برای برخی از کشورهای منطقه، به ویژه کشور ایران، موقعیت ممتازی به وجود آمد. با توجه به موقعیت ویژه ایران از نظر دسترسی به آب‌های آزاد منطقه نظیر خلیج فارس و دریای عمان، اهمیت ترانزیت کالا از ایران در سال‌های اخیر دو چندان شده است.

تجربه کشورهایی که در امر حمل و نقل و ترانزیت کالا سرمایه‌گذاری کرده‌اند،

نشان می‌دهد که ایجاد تسهیلات ترانزیت، آثار مطلوبی بر درآمدهای ارزی، توسعه اقتصادی و بودجه عمومی داشته است. همچنین افزایش درآمد ناخالص ملی، ایجاد اشتغال پایدار و افزایش نقش و اهمیت جغرافیایی- سیاسی کشور در منطقه و در سطح بین‌الملل از دیگر مزایای ترانزیت می‌باشد.
در این بین کشور ایران به دلیل دارا بودن موقعیت جغرافیایی مناسب، امنیت بالا نسبت به سایر کشورهای منطقه، دسترسی مناسب به آب‌های آزاد، قرارگیری در مسیر کریدورهای اصلی و مجاورت با کشورهای محصور در خشکی از پتانسیل بالایی در این زمینه برخوردار است. بر این اساس لازم است ضرورت توسعه زیرساخت‌های حمل و نقلی در کشور و برنامه‌ریزی و مدیریت مناسب در مقوله ترانزیت کالا، بیش از پیش مد نظر قرار گیرد.

نظر به اهمیت عبور کالا و مسافر از داخل کشور و تاثیر ترانزیت بر شرایط اقتصادی و همچنین با توجه به رابطه نزدیک این موارد با مباحث حمل و نقل، در مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، پروژه پژوهشی با عنوان «راهکارها و ساز و کارهای افزایش عبور کالا و مسافر- ترانزیت» تعریف شد تا بواسطه مطالعات صورت گرفته در آن بتوان پتانسیل حمل و نقل ترانزیتی موجود در کشور را شناسایی نموده و راه‌های توسعه و گسترش آن را شناسایی نمود.

مراحل انجام کار به شرح زیر می باشد:

1- مطالعات انجام شده
به منظور جمع‌آوری کلیه اطلاعات موجود مواردی چون پایان‌نامه‌های دانشجویی، پروژه‌های تحقیقاتی و مطالعات موردی مربوط به کلیه نهادها و سازمان‌های مرتبط با موضوع ترانزیت جمع‌آوری و ارائه گردید. این مطالعات را می‌توان در 5 گروه اصلی شامل مطالعات سازمان بنادر و دریانوردی، گمرک ج.ا، طرح جامع حمل و نقل کشور، پایان‌نامه‌ها و مطالعات NELTI دسته‌بندی نمود.
مطالعات انجام شده در سازمان بنادر به طور کلی به دو موضوع توسعه بندر چابهار و بررسی علل تاخیر و ترافیک در بندر شهید رجایی پرداخته است. اتصال ریلی چابهار به مشهد، فعال‌سازی محور چابهار- میلک، افزایش سطح سرویس مسیر جاده‌ای چابهار به سرخس، افزایش ساعت کار گمرک و افزایش تعداد باسکول و X-RAY از جمله راهکارهای پیشنهادی این سازمان در جهت افزایش ترانزیت در کشور بوده است.
مطالعات گمرک ج.ا منجر به تدوین برنامه 5 ساله گمرک در جهت تسهیل ترانزیت شده است.

طرح جامع حمل و نقل کشور به شناسایی کریدورهای ترانزیت و برآورد تقاضای بار و ارائه راهکارهای اجرایی کوتاه مدت در دو بخش ریلی و جاده‏ای پرداخته است.
عمده موضوعات پرداخته شده در پایان‌نامه‌های دانشجویی، شناسایی و بررسی موانع و مشکلات ترانزیت و ارائه راهکارهای موثر در جهت افزایش ترانزیت است.

همچنین عوامل بروز تاخیر در مرزها در محدوده کشورهای CIS و کریدورهای ترانزیتی عبوری از منطقه در مطالعات NELTI به تفصیل پرداخته شده است.

2- بررسی آمار ترانزیت
بررسی آمار ترانزیت عبوری از کشور در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که مرزهای پرویزخان، بازرگان و باشماق به عنوان پرترددترین مرزهای جاده‌ای، بندرعباس و بندر امام‌خمینی به عنوان پرترددترین مرز‌های آبی و بندرعباس و سرخس به عنوان پرترددترین مرز ریلی در کشور فعالیت دارند. همچنین سهم ناچیز ترانزیت ریلی نسبت به جاده‌ای کاملا مشهود است. این در حالی است که در مسیرهای موازی ریلی و جاده‌ای، راه‌آهن سهم به مراتب بیشتری از ترانزیت کالا را به خود اختصاص داده است. این امر بیانگر آن است که یکی از دلایل پایین بودن آمار ترانزیت ریلی عدم اتصال مبادی مهم به شبکه ریلی می‌باشد.

3- بررسی کریدورهای ترانزیت عبوری
کریدورهای عبوری از منطقه در شکل (1) نشان داده شده است. این کریدورها شامل مسیرهای دسترسی اروپا به آسیا و بالعکس و مسیرهای آسیایی می‌باشند. در دسته‌بندی دیگر می‌توان آن‌ها را به کریدورهای شمالی- جنوبی و شرقی- غربی تقسیم‌بندی کرد. دسته‌بندی کریدورهای عبوری از ایران در شکل (2) مشاهده می‌شود.